Khám phá ý nghĩa đặc biệt của “xôi ngũ sắc” trong văn hóa người Tày

Xôi ngũ sắc là món ăn quan trọng, không thể thiếu trong dịp lễ tết của người Tày ở Tuyên Quang. Với 5 màu: trắng, đỏ, vàng, tím, xanh, món ăn này không chỉ đẹp mắt, ngon miệng, mà còn tượng chưng cho 5 màu của ngũ hành. Trong dịp năm mới, đối với người dân tộc Tày, xôi ngũ sắc thể hiện ước mơ về một năm mới mưa thuận, gió hòa, bình an.

Làm xôi ngũ sắc

Điểm đặc biệt của món xôi này là màu sắc độc đáo. Những hạt xôi thơm dẻo được đồ bằng gạo nếp cái hoa vàng nổi tiếng. Màu xôi đẹp tự nhiên và hấp dẫn, 5 màu chính của xôi là trắng, đỏ, xanh, tím, vàng.

Trắng là màu nguyên của gạo, các màu còn lại được tạo nên bằng cách ngâm gạo với nước của các loại lá và củ cây rừng. Những loại lá và củ cây này đều dễ tìm trong rừng, hoặc trong vườn nhà.

Đối với xôi màu đỏ, màu tím, bà con lấy lá cây “Bẩu khẩu đăm đeng” (lá cây đỏ đen) đem giã nhỏ, hoà với nước đun sôi rồi lấy nước để ngâm gạo, sau đó đem xôi.

Xôi vàng chính là màu của nghệ. Người Tày lấy 2 -3 củ nghệ tươi mài trên cành cọ cho nhỏ mịn rồi trộn đều với gạo đã ngâm kỹ, đồ chín. Cơm nếp nghệ thường được dùng cho phụ nữ mới sinh vì bà con cho rằng phụ nữ vừa sinh con, ăn cơm nếp nghệ sẽ mau khoẻ và tránh được hậu sản.

Cuối cùng, lá gừng là nguyên liệu để tạo màu xanh cho xôi. Các bà, các chị chỉ cần lấy một nắm lá gừng tươi, giã nhỏ vắt lấy nước cốt. Khi đồ gần chín xôi, họ cho nước cốt lá gừng vào trộn đều, đậy vung kín đồ tiếp và chừng nửa tiếng sau , xôi chín có màu xanh lá cây, thơm dậy mùi gừng, mùi nếp rất ngon.

Ngày lễ, Tết, bà con dân tộc Tày thường chế biến món xôi năm màu trang trí làm cho mâm cỗ thêm hấp dẫn. Để có món xôi màu dẻo thơm, bà con phải chọn loại gạo nếp thơm, hạt mẩy đều. Còn màu sắc của xôi phụ thuộc vào nguyên liệu tạo màu. Xôi ngũ sắc được các mẹ, các chị bày thành đĩa xôi năm màu: trắng, xanh, vàng, đỏ, tím cẩm trông tựa như bông hoa năm cánh đang khoe sắc. Nó một mùi thơm đặc trưng của cây cỏ, không thể lẫn với bất cứ loại xôi nào khác. Hạt xôi bóng đẹp nhưng không ướt, khi nguội hạt xôi se lại nhưng vẫn mềm, dẻo và thơm.

Ý nghĩa xôi ngũ sắc

Xôi ngũ sắc, ngoài hương vị thơm ngon, béo ngậy, hấp dẫn bởi màu sắc, chất của loại lá cây rừng, còn có tác dụng chữa bệnh đường ruột và bồi bổ sức khỏe rất tốt.

Người Tày làm xôi ngũ sắc trong các nghi lễ cúng giỗ, cưới hỏi, vào nhà mới và các ngày tết mồng 5 tháng 5, ngày Rằm tháng Bảy hàng năm…

Khi lấy xôi trong nồi, xếp ra đĩa cũng cần tuân theo quy tắc nhất định. Trong đĩa xôi ngũ sắc màu trắng sẽ đặt ở giữa tượng trưng cho sự hội tụ tinh túy của trời đất. Bốn màu sẽ đặt xung quanh tượng trưng cho bốn phương của trời đất, bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông trong năm. Đĩa xôi ngũ sắc tượng trưng cho ngũ hành trong trời đất. Đĩa xôi ngũ sắc cũng tượng trưng cho ngũ hành trong thiên hạ.

Mỗi loại xôi mang một ý nghĩa riêng và có hương vị đặc trưng. Màu trắng có vị thơm dẻo nguyên chất của hạt gạo nương, tượng trưng cho sự tinh khiết của đất trời, của hạt sương sớm mai trên núi.

Màu tím có vị đậm đà của cây,  biểu trưng cho những khó khăn hạn hán, mất mùa, những  vất vả nhọc nhằn của người làm lên bông lúa giữa chênh vênh núi đồi.

Màu xanh có vị thanh mát của lá gừng, mang niềm hy vọng và cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, cho mùa màng bội thu.

Màu đỏ có vị dịu, thơm của lá cơm nông, tượng trưng bếp lửa hồng của người rẻo cao với ước mong hạnh phúc gia đình mãi quây quần bên nhau.

Màu vàng có vị đắng dịu của nghệ và có thơm rất lâu, mang khát vọng no đủ ngàn đời cho con cháu không bao giờ thiếu ăn, thiếu mặc.

Xôi ngũ sắc – đặc sản vùng miền

Có thể thấy, những nét đặc sắc của văn hóa của người Tày không những được thể hiện trong các hội làng, những điệu ca hát, đối đáp, hát ví, hát khèn,… mà còn trong cả những nét văn hóa ẩm thực. Và xôi ngũ sắc là một sản phẩm đặc trưng của họ. Xôi ngũ sắc được chế biến từ chính những sản vật địa phương, từ những cây cỏ có sẵn trong vườn nhà của người Tày. Cũng bởi vậy mà món xôi này cũng vô cùng khác lạ, ai ăn thì dẻo và có vị ngọt tự nhiên của gạo.

Xôi ngũ sắc tượng chưng cho: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Người ta quan niệm rằng sự tồn tại của 5 chất này làm nên sự tươi tốt của thiên, địa, nhân. Với người Tày, những ai ăn xôi ngũ sắc trong các dịp lễ tết thì họ sẽ gặp nhiều điều may mắn tốt lành. Món ăn này còn là niềm tự hào, thể hiện sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ. Thưởng thức mỗi đĩa xôi của người Tày ở Tuyên Quang để cảm nhận cái tình nồng ấm của người đồng rừng, cảm nhận sự vất vả của người làm ra bông lúa để trân trọng sự no đủ cuộc sống.

Mời các bạn cùng xem một số bà viết về nhứng món ăn độc đáo của các đồng bào dân tộc trên khắp đất nước:

  1. Món Ăn Độc Đáo Thắng Cố Dân Tộc HMông
  2. Món ăn Hấp dẫn bún chả Sa Pa
  3. Xôi nếp tím món ăn đặc sản vùng cao

 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *